Sanskrit Class 8 Chapter 12 Question Answer सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
Class 8 Sanskrit Chapter 12 NCERT Solutions सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
कक्षा 8 संस्कृत पाठ 12 के प्रश्न उत्तर सम्यग्वर्णप्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते
अभ्यासात् जायते सिद्धिः (पृष्ठ 142–145)
१. पाठे विद्यमानानां श्लोकानाम् उच्चारणं स्मरणं लेखनं च कुरुत ।
उत्तराणि :
छात्रा : स्वयं करिष्यन्ति ।
२. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत-
(क) पाठकाः केषां सम्यक् प्रयोगं कुर्युः ?
उत्तराणि :
वर्णानां
(ख) किम् अवश्यमेव पठनीयम् ?
उत्तराणि :
व्याकरणम्
(ग) ब्रह्मलोके केन सम्मानं भवति ?
उत्तराणि :
सम्यग्वर्णप्रयोगेन
(घ) अधमाः पाठकाः कति भवन्ति ?
उत्तराणि :
षड्
(ङ) धैर्यं केषां गुण: ?
उत्तराणि :
उत्तमपाठकस्य
३. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखित-
(क) व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां कान् नयति ?
उत्तराणि :
व्याघ्री दंष्ट्राभ्यां पुत्रान् नयति।
(ख) वर्णाः कथं प्रयोक्तव्याः ?
उत्तराणि :
वर्णाः स्पष्टतया सम्यक् उच्चारणेन प्रयोक्तव्याः ।
(ग) पाठकानां षड्-गुणाः के भवन्ति ?
उत्तराणि :
माधुर्यम्, अक्षर व्यक्तिः, पदच्छेदः, धैर्य:, ,सुस्वरः लयसमर्थं च षट् एते पाठकानां श्रेष्ठगुणाः भवन्ति।
(घ) के अधमाः पाठकाः भवन्ति ?
उत्तराणि :
गीति, शीघ्री, शिरःकम्पी, लिखितपाठक : अनर्थज्ञः अल्पकण्ठः च अधमाः पाठकाः भवन्ति ।
(ङ) ‘स्वजन:’ ‘श्वजन’ च इत्यनयोः अर्थदृष्ट्या कः भेदः ?
उत्तराणि :
‘स्वजन:’ इति शब्दः बान्धवाचक:, ‘श्वजन:’ इति शुनकः (कुक्कुरः) भवति ।
(च) ‘सकलं’ ‘शकलं’ च इत्यनयोः अर्थदृष्टया कः भेद: ?
उत्तराणि :
‘सकलं’ इति सम्पूर्णवाचकः विशेषणपदं । ‘ शकलं’ इति खण्डाय प्रयुक्तम् ।
४. अधोलिखितानि लक्षणानि पाठकस्य गुणाः वा दोषाः वा इति विभजत-
| अक्षरव्यक्तिः, शीघ्री, लिखितपाठकः, लयसमर्थम्, अनर्थः, अल्पकण्ठः, माधुर्यम्, गीति, पदच्छेदः, शिर: कम्पी, अनर्थज्ञः, धैर्यम्, सुस्वर: |
उत्तराणि :
| गुणाः | दोषाः |
| यथा— अक्षरव्यक्ति: | शीघ्री |
| माधुर्यम् | लिखितपाठकः |
| पदच्छेदः | गीति |
| सुस्वरः | अल्पकण्ठः |
| धैर्यम् | शिरःकम्पी |
| लयसमर्थम् | अनर्थज्ञः |
५. श्लोकानुसारं रिक्तस्थानानि उचितैः शब्दैः पूरयत-
(क) भीता _________ तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत् ।
उत्तराणि :
पतनभेदाभ्याम्
(ख) _________ लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणाः ।
उत्तराणि :
धैर्यं
(ग) गीती शीघ्री _________ तथा लिखितपाठकः ।
उत्तराणि :
शिरःकम्पी
(घ) एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च _________ ।
उत्तराणि :
पीड़िता:
(ङ) स्वजन: _________ माभूत् सकलं शकलं सकृत् शकृत्।
उत्तराणि :
श्वजनो
६. अधोलिखितानि वाक्यानि सत्यम् वा असत्यम् वा इति लिखत-
यथा- पदच्छेदः पाठकानां गुणः अस्ति । सत्यम्/असत्यम्
(क) गानसहितपठनं पाठकानां दोषः भवति । _________
उत्तराणि :
सत्यम्
(ख) माधुर्यं नाम अक्षराणाम् उच्चारणे स्पष्टता अस्ति। _________
उत्तराणि :
सत्यम्
(ग) शकृत् नाम एकवारम् इति अर्थः अस्ति । _________
उत्तराणि :
असत्यम्
(घ) अव्यक्ताः वर्णाः प्रयोक्तव्याः भवन्ति । _________
उत्तराणि :
असत्यम्
(ङ) व्याघ्री यथा पुत्रान् हरति तथा वर्णान् प्रयोजयेत् । _________
उत्तराणि :
सत्यम्
योग्यताविस्तारः
(क) अक्षर/मात्रापरिवर्तनेन अर्थपरिवर्तनं भवति-
यथा-
मित्रम् (बन्धुः) – मित्र: (सूर्यः)
फलम् (आम्रादिफलम्) – पलम् (मांसः)
पुरुषः (जनः) – परुषः (कठोरः)
अवदानम् (योगदानम्) – अवधानम् (एकाग्रता)
प्रतिपलम् (प्रतिक्षणमू) – प्रतिफलम् (परिणामः)
नदति (ध्वनिं करोति) – नुदति (प्रेरयति)
ददाति (दानं करोति) – दधाति (धारणं करोति)
(ख) निम्नलिखितान् श्रोकान् अपि स्मरत
आलस्यात् मूर्खसंयोगाद् भयाद् रोगनिपीडनात्।
अत्याशक्त्याच्च मानाच्च षड्भिर्विद्या विनश्यति॥ (माण्डूक्य-शिक्षा)
जलमभ्यासयोगेन शैलानां कुरुते क्षयम्।
कर्कशानां मृदुस्पर्शं किमभ्यासात् न साध्यते? (याज्ञवल्क्य-शिक्षा)
येषां तीर्थाऽगता विद्या नित्यमभ्यासवर्तिता।
ते भवन्ति दुराधर्षाः ससिंहाः इव पर्वताः॥ (माण्डूक्य-शिक्षा)
काकचेष्टो बकध्यानः श्वाननिद्रस्तथैव च।
अल्पाहारी गृहत्यागी विद्यार्थी पञ्चलक्षणः॥ (लोकप्रचलित-नीतिश्लोक:)
यथा खनन् खनित्रेण नरो वार्यधिगच्छति।
तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रुषुरधिगच्छति॥ (याज्ञवल्यक्य-शिक्षा)
छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते।
ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते॥
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्।
तस्मात् साड्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥ (पाणिनीय-शिक्षा कारिका)
परियोजनाकार्यम्
कक्ष्यायां श्रोकोच्चारण-प्रतियोगितां स्थापयित्वा निर्मित-सूच्यनुगुणम् उच्चारणम् अवलोकनीयम्।
अत्र के के गुणा: दोषा: च जाता: इति अध: लिखत-
अत्र इदम् अवधेयम्
‘शिक्षा-कल्प-व्याकरण-निरुक्त-छन्द:-ज्योतिषम्’ इति षट् वेदाङ्गानि सन्ति।
वेदाड्गानि
- शिक्षा – शिक्षाग्रन्थेषु वर्णानाम् उच्चारणविधिः, स्वराः, विरामः च वर्णिताः सन्ति।
- कल्पः – कल्पग्रन्थेषु यज्ञादीनां क्रियाविधेः वर्णनम् अस्ति।
- व्याकरणम् – व्याकरणग्रन्थेषु भाषायाः नियमाः सन्ति।
- निरुक्तम् – अस्मिन् शास्त्रे शब्दानां व्युत्पत्तिः वर्तते।
- छन्द: – अस्मिन् शास्त्रे मात्रा-ताल-इत्यादिदृष्ट्या गायनसम्बद्धं वर्णनम् अस्ति।
- ज्योतिषम् – अस्मिन् शास्त्रे सूर्य-चन्द्र-इत्यादीनां नक्षत्राणां गतेः एवं तेषां प्रभावस्य वर्णनम् अस्ति।