Sanskrit Class 8 Chapter 13 Question Answer वर्णोच्चारण-शिक्षा १
Class 8 Sanskrit Chapter 13 NCERT Solutions वर्णोच्चारण-शिक्षा १
कक्षा 8 संस्कृत पाठ 13 के प्रश्न उत्तर वर्णोच्चारण-शिक्षा १
अभ्यासात् जायते सिद्धिः (पृष्ठ 155–158)
१. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन द्विपदेन वा उत्तरत-
(क) उरसि किं तन्त्रं भवति ? __________________
उत्तराणि :
वायु-बल-तन्त्रम्
(ख) नाभिप्रदेशे स्थिताः मांसपेश्यः किं नोदयन्ति ? __________________
उत्तराणि :
उर:
(ग) आस्यस्य आभ्यन्तरे वार्णानाम् उत्पत्त्यर्थं द्वितीयं तत्त्वं किम् अस्ति ? __________________
उत्तराणि :
करणम्
(घ) आस्ये कति स्थानानि सन्ति? __________________
उत्तराणि :
षट्
(ङ) स्थानस्य कार्यनिदर्शनार्थं किं समुचितम् उदाहरणम् अस्ति ? __________________
उत्तराणि :
‘मुरली’
(च) करणानि मुरल्याः कस्य भागम् इव व्यवहरन्ति ? __________________
उत्तराणि :
आस्यस्य स्थानानि
२. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत-
(क) करणं किं भवति ?
उत्तराणि :
वर्णस्य उच्चारण-समये, आस्यस्य यः भागः स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः भागः–‘करणम्’ इति कथ्यते ।
(ख) उरः श्वासकोशस्थितं वायुं कुत्र निःसारयति ?
उत्तराणि :
उरः श्वासकोशस्थितं वायुम् ऊर्ध्वं निःसारयति ।
(ग) मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणि कीदृशं व्यवहरन्ति ?
उत्तराणि :
मुरल्याः अङ्गुलिच्छिद्राणि आस्यस्य स्थानानि इव व्यवहरन्ति ।
(घ) केषां वार्णानाम् उच्चारणे जिह्वा प्रायः निष्क्रिया भवति ?
उत्तराणि :
कण्ठ्यानाम्, ओष्ठ्यानां नासिक्यानां च वर्णानाम् उच्चारणे जिह्वा निष्क्रिया भवति।
(ङ) तालव्यानां, मूर्धन्यानां दन्त्यानां च वर्णानाम् उच्चारणार्थं सामान्यं करणं किम् अस्ति ?
उत्तराणि :
तालव्यानां, मूर्धन्यानां दन्त्यानां च वर्णानाम् उच्चारणार्थं सामान्यं करणं जिह्वा करणं अस्ति ।
(च) कण्ठ्यानां, ओष्ठ्यानां नासिक्यानां च वर्णानाम् उच्चारणार्थं स्थानस्य करणस्य च मध्ये किं भवति?
उत्तराणि :
कण्ठ्यानां, ओष्ठ्यानां नासिक्यानां च वर्णानाम् उच्चारणार्थं स्थानस्य करणस्य च मध्ये ‘स्वस्थानं’ भवति ।
३. अधोलिखितेषु वाक्येषु आम् / न इति लिखित्वा उचितभावं सूचयत-
(क) श्वासकोशस्थितः वायुः ऊर्ध्वं चरन् पूर्वम् आस्यं प्राप्नोति ।
उत्तराणि :
न।
उचितभावं-सः वायुः ऊर्ध्वं चरन् पूर्वम् कण्ठ- बिलं प्राप्नोति ।
(ख) सर्वप्रथमं नाभि – प्रदेशे स्थिताः मांसपेश्याः कण्ठं नोदयन्ति।
उत्तराणि :
न।
उचितभावं सर्वप्रथमम् नाभि-प्रदेशे स्थिताः मांसपेश्याः उर: नोदयन्ति ।
(ग) आस्यस्य आभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थम् आभ्यन्तर-प्रयत्नः आवश्यकम् अस्ति ।
उत्तराणि :
आम्।
उचितभावं- आस्यस्य आभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थम् वस्तुतः त्रीणि तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति – स्थानम्, करणम् आभ्यन्तर-प्रयत्नः च।
(घ) तालव्य-वर्णनाम् उच्चारणार्थं दन्तः स्थानं स्पृशति ।
उत्तराणि :
न।
उचितभावं-तालव्य-वर्णानाम् उच्चारणार्थं जिह्वा स्थानं स्पृशति ।
(ङ) मूर्धन्यानां वर्णानाम् उच्चारणार्थं जिह्वा स्थानं स्पृशति।
उत्तराणि :
आम्।
उचितभावं – मूर्धन्यानां वर्णानाम् उच्चारणार्थं जिह्वा स्थानं स्पृशति।
(च) तत्तत्स्थानस्य एव कश्चित् पूर्वभागः, तत्तत्स्थानस्य परभागं स्पृशति ।
उत्तराणि :
न।
उचितभावं-तत्-तत्-स्थानस्य एव कश्चित् परभागः, तत्-तत् स्थानस्य पूर्व-भागं स्पृशति, समीपं वा याति ।
४. मुखे उपलभ्यमानानि स्थानानि बहिष्ठात् अन्तः यथाक्रमं (अर्थात् विपरीत क्रमेण) लिखन्तु-
उत्तराणि :
(ङ) ओष्ठः
(ख) दन्तः
(ग) तालु
(क) मूर्धा
(घ) कण्ठः
५. यथायोग्यं मेलनं कुरुत-
उत्तराणि :
| सामान्य- स्थानम् | विशेष- स्थानम् | सामान्य- करणम् | विशेष-करणम् |
| ओष्ठः | उत्तरोष्ठः | स्वस्थानं करणम् | अधरोष्ठः |
| दन्तः | दन्तः | जिह्वा करणम् | जिह्वोपाग्र: |
| नासिका | नासिकामूलस्य उपरिभागः | स्वस्थानं करणम् | कण्ठस्य अग्र |
| कण्ठः | कण्ठस्य पृष्ठभाग: | जिह्वा करणम् | जिह्वामध्यः |
| मूर्धा | मूर्धा | स्वस्थानं करणम् | नासिकामूलस्य अधोभागः |
| तालु | तालु | जिह्वा करणम् | जिह्वाग्र: |
योग्यताविस्तारः
पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि-
षष्ठ-कक्षायां ‘स्थान-प्रकरणस्य’ सूत्राणि दृष्टवन्तः। अधुना ‘करण-प्रकरणस्य’ सूत्राणि —
अत्र इदम् अवधेयम्
‘स्वरः’ इत्यस्य परिभाषा-वाक्यम्-स्वयं राजन्ते इति स्वराः ।
अर्थः- ये वर्णाः (स्वयं) स्वतन्त्ररूपेण (राजन्ते ) उच्चार्यन्ते,
ते → स्वराः भवन्ति
‘व्यञ्जनम्’ इत्यस्य परिभाषा-वाक्यम्- अन्वग् भवति व्यञ्जनम्।
अर्थः- उच्चारणार्थं यः वर्णः अचं (स्वर) प्रति पराश्रितः भवति, सः वर्णः → ‘व्यञ्जनं’ भवति ।
उत्तराणि –
यहाँ यह जानें
परिभाषा-
स्वर की परिभाषा-वाक्य-
जो स्वयं सुशोभित होते हैं, वे स्वर हैं।
अर्थ- जो वर्ण (स्वयं) स्वतंत्र रूप में (सुशोभित) उच्चरित होते हैं वे → स्वर कहलाते हैं।
‘व्यञ्जन’ की परिभाषा – वाक्य
जो स्वरों के पीछे-पीछे चलते हैं, वे व्यंजन होते हैं। अर्थ- उच्चारण के लिए जो वर्ण स्वर पर निर्भर होता है, वह वर्ण → ‘व्यंजन’ कहलाता है।